Antisemitizam

[bogsvarog]

Prilog I: Antisemitizam

Odlazak Slobodana MiloÅ¡evića sa vlasti, u oktobru 2000, nije doveo do kompletnog raskida sa njegovim režimom. Osim nepromenjenog formalno-pravnog okvira i mehanizama vlasti, kontinuitet se ogleda u neodricanju od (poraženog) velikodržavnog projekta, nacionalizmu, odbijanju prihvatanja nedavne proÅ¡losti i odgovornosti za nju, poricanju zločina. Odsustvo represije kao poslednje odbrane režima koji se uruÅ¡avao i straha od nje (Å¡to je, praktično jedina značajna promena na unutraÅ¡njem planu) ohrabrilo je i ekstremno desne organizacije, grupe i pojedince na javnoj sceni (poput joÅ¡ nedovoljno identifikovanog Obraza). IdeoloÅ¡ki profil sadaÅ¡nje vlasti samodefinisan kao "demokratski nacionalizam", pokriće je za presvlačenje etničkog nacionalizma i klizanje druÅ¡tva u pravcu klerikalizma, tradicionalizma, antiglobalizma, ksenofobije. Prostor u kome se, godinu dana nakon smene prethodne vlasti, nisu artikulisale ni opcije, ni snage za temeljno reformisanje druÅ¡tva i (re)definisanje opÅ¡tedruÅ¡tvenog cilja u pravcu modernizacije i prihvatanja važećih evropskih i svetskih civilizacijskih standarda, merila i kriterijuma, ponovo ispunjavaju stare tlapnje. U takvom opÅ¡tem kontekstu, antisemitizam koji u poslednje vreme dobija na intenzitetu, viÅ¡e je od usputne prateće pojave i zaslužuje posebni tretman.



Period do Prvog svetskog rata



U knjizi "Jugoslovija i jevrejski problem" (1938) E.B. Gajić tvrdi da u Jugoslaviji ne postoji nikakav oblik formalne ili stvarne diskrimancije Jevreja. On kaže da su svi oblici antisemitizma "strani jugoslovenskom, a pre svega srpskom mentalitetu i narodu". Istorijski izvori, međutim, govore neÅ¡to drugo.

Kada je Beograd 1806-1807. oslobođen od Turaka uz druge pobijeni su ili proskribovani i Jevreji. Najveći deo preživelih ubijen je 1813. godine pred novo tursko osvajanje Beograda zbog ekonomske konkurencije i pljačke. Jevreji su kao gradsko stanovniÅ¡tvo sve do Berlinskog kongresa 1878. imali razloga da žale za Turskom koja je bila verski tolerantna.

Zaostala sredina, kakva je bila kneževina Srbija, bila je neprijateljski raspoložena prema stranicma uključujući tu i domaće Jevreje. U nizu diskriminatorskih akcija vlasti joÅ¡ 1845. godine zabeleženo je da je uvedena zabrana stanovanja Jevreja u unutraÅ¡njosti zemlje. Zbog toga se oko 2.000 Jevreja doselilo u Beograd(1) iako su zbog prirode poslova kojima su se uglavnom bavili bili vezani za sela i varoÅ¡ice.

Pod knezom Mihailom, 1860. godine vlada je izdala naredbu o izgonu 60 jevrejskih porodica iz unutraÅ¡njosti da bi je potom, na pritisak velikih sila, povukla. Britanski izvori iz druge polovine 19. veka svedoče o oÅ¡trim merama koje su u Srbiji peduzimane protiv Jevreja.

Mesec dana posle objavljivanja niza zapaljivih članaka protiv Jevreja u listu "Svetovid", u Å*apcu su 1865. ubijena dva Jevereja, a istog dana, u Å¡abačkoj crkvi, nasilno je pokrÅ¡tena jedanaestogodiÅ¡nja Jevrejka. Događaji su izazvali veliki otpor jevrejske zajednice čiji ugledni članovi piÅ¡u protestna pisma protiv pomenutih događaja, ali čije objavljivanje sprečava vlada. Na apel Å¡abačkih Jevreja 1867. godine, o položaju Jevreja u Srbiji raspravljaju i članovi britanskog parlamenta u Londonu. Oni su vladi u Beogradu skrenuli pažnju na obaveze koje ima prema PariÅ¡kom ugovoru iz 1856. godine, a po kome su velike sile podržale garantovanu autonomiju Srbije, uz obavezu da ona poÅ¡tuje "punu slobodu veroispovesti". Međutim, članovi britanskog parlamenta su ocenili da pravoslavni Srbi "izgleda pod tim podrazumevaju slobodu veroisposvesti samo za većinski narod" zbog čega su tražili stalan diplomatski pritisak na Beograd kako bi iznudili ispunjavanje obaveza koje je Srbija preuzela. Uprkos tom pritisku i interpelacijama u SkupÅ¡tini 1870. godine, na snazi su ostali antijevrejski zakoni iz 1856. i 1861. godine. Zbog toga se veliki broj Jevreja iselio iz Srbije. Iz Å*apca, Smedereva i Požarevca 1873. godine Jevreji su proterani. Samo tri godine nakon toga, 1876, proterano je joÅ¡ 11 jevrejskih porodica iz Smedereva.

Berlinski ugovor je kao uslov za nezavisnost Srbije predviđao brisanje protivjevrejskih dekreta iz Ustava iz 1869. godine. Tek je Ustavom iz 1888. godine Srbija udovoljila odredbama sporazuma. Kao posledica toga pravni položaj Jevreja se popravio, ali su oni suÅ¡tinski i dalje predstavljali "strano telo" u druÅ¡tvu. Njihovo učeÅ¡će u javnom životu ostalo je marginalno sve do početka 20. veka, kada je Å¡est jevrejskih predstavnika uÅ¡lo u vladu.

Po popisu iz 1890. godine u Srbiji je živelo oko 3.600 Jevreja, od toga oko 2.600 u Beogradu, gde je 1884. godine osnovano Srpsko-jevrejsko pevačko druÅ¡tvo.



Period između dva svetska rata i Drugi svetski rat



Na području novostvorene Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca radilo je viÅ¡e stotina jevrejskih opÅ¡tina, a 1919. godine formiran je Savez veroispovednih opÅ¡tina. Iako se, na prvi pogled, radilo o verskoj organizaciji, po sadržaju rada imala je karakteristike zajednice. Od tada do danas postoje jevrejske opÅ¡tine.

Prema popisu iz 1939. godine Jevreja je u Kraljevini Jugoslaviji bilo oko 71.000 i oni su bili registrovani kao pripadnici religije. Do izbijanja rata 1941. godine u Kraljevini Jugoslaviji je utočiÅ¡te naÅ¡ao veliki broj jevrejskih izbeglica iz Nemačke, Austrije i drugih zemalja u kojima su nacisti doÅ¡li na vlast. Prema podacima Saveza jevrejskih opÅ¡tina Jugoslavije od 1939. do 1941. godine u zemlju je doÅ¡lo oko 55.000 emigranata. Deo njih zadesila je sudbina domaćeg jevrejskog stanovniÅ¡tva.

Lazar Prokić piÅ¡e da se među Srbima "javio jedan autohtoni antisemitski pokret, koji su Jevreji pre 6. aprila 1941. godine nekad veÅ¡to, nekad silom uguÅ¡ivali, jer su finansijski i na druge načine bili toliko jaki da su mogli uticati na vlast koliko su hteli. Taj antisemitizam nema veze sa nemačkim okupatorom. Nije, dakle, okupator to doneo, nego su za taj srpski antisemitizam Jevreji sami krivi, poÅ¡to se radi o jednoj samonikloj srpskoj stvari. Srbi neće da se solidariÅ¡u sa Jevrejima i to je isto tako prirodno kao Å¡to Jevreji nisu hteli da se solidariÅ¡u sa Srbima ni 1804. ni 1862, ni 1875".(2)



Antisemitizam kao zvanična politika Kraljevine Jugoslavije



Jugoslovenski ministar inostranih poslova Anton KoroÅ¡ec izjavio je u septembru 1938. godine da u "Jugoslaviji jevrejsko pitanje ne postoji", a da jevrejske izbeglice iz nacističke Nemačke nisu dobrodoÅ¡le u Jugoslaviju. Tri meseca kasnije jedini Jevrejin u Senatu, vrhovni rabin Isak Alkalaj bio je izbačen na zahtev premijera Milana Stojadinovića. Antisemitizam uzdignut na nivo zvanične politike u Kraljevini Jugoslaviji doživeo je svoju kulminaciju kroz antijevrejske akte vlade Cvetković-Maček, sa čijom se primenom otpočelo 5. oktobra 1940. godine. Uredbom o upisu lica jevrejskog porekla uveden je numerus clausus od 0,5 odsto, Å¡to znači da broj učenika i studenata jevrejskog porekla koji su se mogli upisati u srednje Å¡kole ili na univerzitet, nije mogao biti veći od njihovog procentualnog učeÅ¡ća u ukupnom broju stanovniÅ¡tva. Drugi antijevrejski zakon odnosio se na zabranu Jevrejima da obavljaju izvesne delatnosti (trgovina životnim namirnicama na veliko), a treći na njihovo isključivanje iz nekih rodova vojske, do ograničavanja polaganja oficirskih ispita i profesionalnog napredovanja.



Antisemitizam u izdavačkoj delatnosti



Najsnažniji nosilac antisemitizma u periodu između dva rata bilo je izdavaÅ¡tvo. Protokoli sionskih mudraca prvi put su prevedeni i objavljeni 1929. godine u Splitu pod naslovom Prave osnove ili Protokoli sionskih mudraca sa potpisom M. Tomič. Sledeće izdanje datira iz 1934. godine i objavljeno je pod naslovom Protokoli skupa sionskih mudraca. Kao autor ovog izdanja potpisan je izvesni Patriciosus u Beogradu. Državni tužilac marta 1935. godine zabranjuje rasturanje oba izdanja. Uprkos zabrani, drugo izdanje ponovo je objavljeno 1936. godine.U periodu od 1933-40. godine objavljeno je viÅ¡e od 10 broÅ¡ura sa antisemitskim sadržajem. Neposredno uoči rata objavljeno je četrnaest antisemitskih broÅ¡ura i Å¡est kao odgovor na antisemitske napade. NajviÅ¡e izdanja sa antisemitskim sadržajem objavljeno je u Ljotićevom Zboru. Intenzivna antisemitska kampanja vođena je i u novinama kao Å¡to su Obnova, Novo vreme, Srpski narod i NaÅ¡a Borba(3) koje promoviÅ¡u faÅ¡ističku ideologiju, mnogo pre nacističke invazije na Jugoslaviju. One zagovaraju osvetu nad Jevrejima(4) proglaÅ¡avaju Jevreje za drevne neprijatelje Srba(5) i ukazuju da ne treba čekati na Nemačku da bi se "konačno reÅ¡ilo jevresko pitanje". Zbor među mnogim izdanjima objavljuje broÅ¡uru pod nazivom Srpski narod u kandžama Jevreja autora Milorada Mojića, koji navodi da jevrejstvo mora biti brzo i energično likvidirano, jer je inače uniÅ¡tenje hriÅ¡ćanske civlizacije neizbežno.(6) U periodu od 1941-1945. u Beogradu je objavljena 51 antisemitska broÅ¡ura.



Zbor



Vodeći jugoslovenski zagovornik nacističke ideologije, Dimitrije Ljotić, osnovao je Zbor, sverpsku pronacističko-faÅ¡ističku stranku 1935. godine. Bila je to mala ali neobično aktivna organizacija, koja je Å¡tampala veliki broj novina, knjiga i pamfleta, među kojima je bila i najekstremnija antisemitska literatura.U Vojvodini, etnički meÅ¡ovitoj sredini, gde je živelo oko 500.000 folksdojčera Zbor je Å¡tampao novine na nemačkom jeziku Die Erwache (Buđenje), a na srpskom jeziku NaÅ¡ put. Obe publikacije pozivale su na rat sa Jevrejima. Savez jevrejskih opÅ¡tina je 1936.godine tužio urednika lista zbog klevete, ali je sud odbacio tužbu.



Srpska pravoslavna crkva



Patrijarh (Petar Rosić) Varnava 1937. godine pokazuje "živo interesovanje za Hitlera i njegov politiku koja "služi čitavom čovečanstvu". U maju 1937. godine SPC u službenoj publikaciji ukazuje da su Jevreji sila skrivena iza slobodnog zidarstva, kapitalizma i komunizma, "tri najveća zla" sveta.(7)

"Jevreji predstavnici masonerije, Jevreji predstavnici kapitalizma, i Jevreji predstavnici proleterske revolucije. Među njima nema razlikovanja u gledanju na svet. Oni su samo Jevreji i niÅ¡ta viÅ¡e...Dakle, neprijatelj je lukav kao zmija i javlja se u nekoliko oblika. Zato je opasan".(8)



Antimasonska izložba



U Beogradu je 22. novembra 1941. godine otvorena velika antimasonska izložba, koja je upućivala na navodnu jevrejsko-masonsko-komunističku zaveru, a praćena je velikom antijevrejskom propagandom u Å¡tampi. Izložbu su finansirale gradske vlasti, na predlog Đorđa Perića, Å¡efa Nedićeve državne propagande, dok su njeni direktori - Lazar Prokić i Lazar Kljujić – pored toga Å¡to su pripadali istoj službi kao i predlagač izložbe, bili i istaknuti članovi Zbora. Otvaranju izložbe prisustvovali su i predstavnici nemačke vlasti. Prema prvim informacijama izložbu je videlo deset hiljada Srba među kojima i general Milan Nedić, da bi za tri mesca broj posetilaca dostigao 80.000. Å*tampa je, prenoseći poruku izložbe, sugerisala da je u skladu sa interesima "jevrejsko-masonskih internacionalista", koji su se uvek razilazili sa interesima Srba, lična sudbina Jevreja upravo onakva kakvu su zaslužili.(9) U spomen na antimasonsku izložbu početkom 1942. godine izdate su poÅ¡tanske marke.



Drugi svetski rat



Srbija je bila prva oblast u Evropi za koju su Nemci, leta 1942. godine, sa ponosom tvrdili da je "Judenrein" - očiÅ¡ćena od Jevreja. U poslu "čiÅ¡ćenja" sa Nemcima i folksdojčerima sarađivali su Milan Nedić i njegova Vlada nacionalnog spasa,(10) ljotićevaci, žandarmerija i specijalna policija.(11) Izvestan broj Jevreja stradao je i od strane četnika Draže Mihailovića.

Prve represivne mere nad Jevrejima sprovode se u Srbiji i u Banatu: hapÅ¡enja, pljačke, zlostavljanja, donoÅ¡enje antijevrejskih uredbi, prisilna kontribucija, ruÅ¡enje i uniÅ¡tavanje grobalja, sinagoga i drugih jevrejskih objekata. Naredba da se svi Jevreji moraju prijaviti i nositi žute trake izdata je 19. aprila 1941. godine. U maju 1941. godine doneta je Uredba o Jevrejima i Ciganima. Do oktobra 1941. godine, kada počinju masovnije likvidacije Jevreja, bilo je nekoliko slučajeva streljanja talaca.(12) Jevreji su skupljani u logor Toposke Å¡ume, danaÅ¡nja Autokomanda u Beogradu, odakle su uzimani kao taoci. Zarobljeni Jevreji (i Romi) koriÅ¡ćeni su da bi popunili kvote za nemačku politiku odmazde koja je pozivala na ubijanje sto ljudi za jednog nemačkog vojnika. Do kraja 1941. godine većinu muÅ¡karaca Jevreja likvidirali su Vermahtovi streljački odredi. U novembru 1941. godine nemačke vlasti su naredile izgradnju sabirnog logora SajmiÅ¡te za preostale jevrejske žene i decu. Preko pet hiljada Jevreja transportovano je u decembru 1941. godine na SajmiÅ¡te i tokom narednih meseci je većina zbog gladi, hladnoće i drugih uslova stradala.

U Drugom svetskom ratu život je izgubilo oko četiri petine Jevreja u Jugoslaviji. Preživeli su uglavnom oni koji su prebegli na teritoriju pod italijanskom okupacijom, pridružili se partizanima, ili su se skrivali. Od 59 jevrejskih opÅ¡tina, koliko ih je na području Jugoslavije bilo pre rata, obnovljeno je samo 15 od kojih je većina imala neznatan broj članova.



Period nakon Drugog svetskog rata



Sa zavrÅ¡etkom Drugog svetskog rata počinje novi talas "asimilacije"(13) Jevreja. Sve je manji broj onih koji se izjaÅ¡njavaju kao Jevreji i uključuju se u jevrejske opÅ¡tine.

Stvaranje države Izrael za mnoge Jevreja otvorilo je dilemu ići ili ostati. Prema odluci jugoslovenske vlade Jevreji koji su se odlučili na iseljenje mogli su sa sobom poneti samo ograničenu pokretnu imovinu, dok su nepokretne morali da se odreknu u korist države. Jevrejima, vlasnicima velikih industrijskih preduzeća ili zemlje, imovina je nacionalizovana ili oduzeta kroz agrarnu reformu. U periodu od 1948. do 1951. godine iz Jugoslavije se iselilo oko devet hiljada Jevreja Å¡to je činilo gotovo polovinu preživelih.

U periodu do Drugog svetskog rata Jevreji su tradiciju i identitet negovali kroz život porodice. Od prvorazrednog značaja bilo je i članstvo u jevrejskoj opÅ¡tini. Veće opÅ¡tine su imale sinagoge, a pored rabina i drugih verskih službenika bio je obavezan i učitelj. Verska nastava se odvijala u sinagogama ili jevrejeksim opÅ¡tinama. Nakon rata ulogu sinagoge preuzimaju opÅ¡tine iako se veći deo njihovih aktivnosti svodi na kulturne delatnosti. Jevrejske opÅ¡tine su održavale veze sa Izraelom i jevrejskim organizacijama u svetu.

Broj antisemitskih ispada počinje da raste 1967. godine nakon prekida diplomatskih odnosa SFRJ i Izraela i aktivnosti Pokreta nesvrstanih u čemu je Jugoslavija imala jednu od vodećih uloga. Pa ipak, antisemitiski ispadi se joÅ¡ uvek mogu posmatrati kao marginalna pojava,(14) jer se država distancirala od njih. "Å*tampani antiizraelizam nosio je sva obeležja komunističkog političkog autoritarizma, ali za razliku od Istočne Evrope - ovde se svesno izbegavao antisemitizam. To se vidi iz malog broja antisemitskih tekstova, njihovog pojavljivanja bez jasne međusobne povezanosti, kao i javnih kritičkih reakcija na njih".(15)

Sedamdesetih godina u Å¡tampi se povremeno javljaju antisemitski tekstovi. Njihovu okosnicu čine Protokoli sionskih mudraca. Početkom 1971. godine književni časopis Ovdje iz Titograda, objavljuje tekst Aleksandra Lončara u kome se, između ostalog,(16) navodi visoka dokumentarna vrednost činjenica iznetih u Protokolima sionskih mudraca. Lončaru se u književnom časopisu Delo pridružuje DragoÅ¡ Kalajić koji direktno citira Protokole kao autentični dokumentarni izvor za sud o karakteru jevrejske religije.(17) Parafrazirajući Protokole, književnik Milo Glavurtić 1978. godine u privatnom izdanju Å¡tampa knjigu Satana. Savez jevrejskih opÅ¡tina podneo je krivičnu prijavu protiv Glavurtića, ali bez rezultata. Ilustrovana Politika tih godina objavljuje feljton Mihaila Popovskog Tajanstveni svet masona koji prenosi delove Protokola. Nakon nekoliko političkih intervencija objavljivanje feljtona je obustavljeno. Knjiga sa istim naslovom Å¡tampana je 1984. godine u izdanju Nove Knjige. Iako je već sledeće, 1985. godine zabranjena, knjiga se ponovo pojavljuje u prevodu na makedonski jezik, da bi se krajem 80-ih ponovo naÅ¡la u izlozima beogradskih knjižara.



Početak raspada SFRJ


Prema podacima Jevrejske opÅ¡tine Beograda od početka krize u Jugoslaviji, iz nje se u Izrael iselilo ukupno 177 Jevreja, i to pretežno iz Hrvatske, Bosne i Hercegovine i Srbije. "Kao Å¡to se vidi ne radi se o migraciji većih razmera" navodi JaÅ¡a Almuli, tadaÅ¡nji predsednik Beogradske jevrejske opÅ¡tine.(18) Da je iseljavanje bilo znatno veće, pokazuju zvanični podaci po kojima se od 1991. do 1998. godine s jugoslovenskog prostora iselilo 1.800 Jevreja. I ti podaci mogu se smatrati spornima ako se ima u vidu činjenica da su se mnogi Jevreji izjaÅ¡njavali kao pripadnici drugih etničkih zajednica. Tačan broj iseljenjih stoga je praktično i nemoguće utvrditi.

Samo nekoliko dana nakon Å¡to su Hrvatska i Slovenija odlučile da se otcepe od jugoslovenske federacije učinile su to i jevrejske organizacije. Potpredsednik Jevrejske zajednice u Hrvatskoj, Srđan Matić, odreagovao je na taj događaj sledećim rečima: "Naravno da nam je žao zbog rascepa. Njega su nalagala neslaganja realnosti u Jugoslaviji... Razočarani smo ponaÅ¡anjem nacionalne (jevrejske) federacije u Beogradu... Oni nisu osudili bombardovanje Dubrovnika u kome je oÅ¡tećena drevna sinagoga. Oni su, takođe, odbili da prisustvuju sastanku predstavnika verskih zajednica u Sarajevu pre nekoliko meseci, Å¡to je nas i Jevreje iz inostranstva primoralo da otkažemo naÅ¡e prisustvo".(19) Jevrejskoj federaciji u Beogradu, Matić je joÅ¡ zamerio i na reakciji na podmetanje bombe u centru grada i na groblju jevrejske zajednice u Zagrebu 19. avgusta 1992. godine, koju je okarakterisao kao nedovoljno energičnu.

David Albahari, pisac i predsednik Saveza jevrejske opÅ¡tine u Beogradu, koji je joÅ¡ pokuÅ¡avao da spasi jevrejsku zajednicu, žali zbog raskola, ali prizanje njegovu neminovnost. "Pre nego Å¡to je (zajednički) sastanak (u Sarajevu) mogao da se održi, jevrejske zajednice u Hrvatskoj i Sloveniji javno su proglasile jednostrano odcepljenje. Smatrali smo da je to učinjeno pod pritiskom njihovih vlada." Albahari je odbacio optužbe da centrala u Beogradu nije osudila bombardovanje sinagoge u Dubrovniku: "Sinagoga nije bombardovana. Jedna granata je pala blizu nje i neki su se prozori slomili. Pod tim okolnostima nismo mogli glatko osuditi srpsku vladu kako su to od nas tražila naÅ¡a braća u Hrvatskoj".(20)

U pokuÅ¡aju da objasni različite stavove jevrejskih zajednica o deÅ¡avanjima u bivÅ¡oj Jugoslaviji kao i da ukaže na koriÅ¡ćenje Jevreja u političkim manipulacijama David Albahari navodi: "U prvi mah mnoge jevrejske zajednice reagovale su onako kako im je bilo servirano, prihvatajući informacije koje su do njih dolazile. Uprkos naÅ¡im zahtevima da jevrejske zajednice ne bi trebalo da se meÅ¡aju u ovaj sukob, razgovaralo se ne čekajući objektivnu sliku zbivanja. Nama je trebalo skoro godinu dana da ukažemo na to da je najbolji stav jevrejskih zajednica kao organizovanih grupacija, neka vrsta nezauzimanja stava u političkom smislu".(21)



Jevreji u Srbiji



U Srbiji sada živi mala jevrejska zajednica koja broji oko tri hiljade članova, pretežno Sefarda koji su, bežeći pred Å¡panskom inkvizicijom, potražili spas u otomanskim zemljama, u koje je spadala i Srbija.

Glavni izvor iz koga se generiÅ¡e antisemitizam u Srbiji je je nova srpska desnica, koju čine tzv. levica i desnica na političkoj sceni Srbije, delovi SPC i intelektualne elite, jednom reči, svi oni koji zagovaraju ideju o svetskoj zaveri protiv Srbije i Novom svetskom poretku. MiÅ¡a Levi, predsednik Jevrejske opÅ¡tine u Beogradu skreće pažnju da na porast antsemitizma utiču i veze Srbije sa Rusijom, podjednako one političke kao i na nivou dveju crkava – Ruske i Srpske pravoslavne crkve. Tome joÅ¡ treba dodati i činjenicu da ne mali broj javnih glasila i uglednih pojedinaca konstantno plasira teze o postojanju jedinstvenog svetskog jevrejskog miÅ¡ljenja, odlučujućem uticaju Jevreja na formiranje politike vlade SAD i "antisrpskom" opredeljenju jevrejskih institucija i poznatih intelektualaca. Publicista i istraživač religije Mirko Đorđević kaže da razlog za sadaÅ¡nji antisemitizam nisu Jevreji. "Ovo je vrsta kasnog istorijskog refleksa određenih krugova za sve Å¡to je drugo i tuđe".(22)

Komisija za praćenje antisemitizma SJOJ, prilikom kvalifkovanja antisemitizma često pribegava eufemističkim ocenama da "ne izlazi iz uobičajenih, normalnih okvira, i zato nije predlagala IzvrÅ¡nom odboru SJOJ preduzimanje posebnih mera, sem da se na te pojave usmeno ukazuje određenim političkim i verskim faktorima".(23) Jevrejska zajednica ističe da je uvek bila osetljiva na poistovećivanje vere i nacije, i joÅ¡ viÅ¡e na poistovećivanje najbrojnije nacije s državom. "Nije sporno da su Jevreji po zakonu u Srbiji ravnopravni sa drugim narodima. Međutim, da li je tako i u praksi? Da li se ovoj državi uvek, u svakoj javnoj raspravi poÅ¡tuje činjenica da su svi njeni državljani jednaki, bez obzira na nacionalnost, veru i druga obeležja identiteta", navodi SJOJ.

Istovremeno, ambivalentni odnos prema Jevrejima iskazuje se kroz drugu krajnost – identifikaciju tragične sudbine dva naroda.

Tako o Srbima kao Jevrejima kasnog XX veka govori pisac Vuk DraÅ¡ković, koji joÅ¡ 1985. godine piÅ¡e: "Svaka stopa Kosova za Srbe je Jerusalim: nema razlike između patnji Srba i Jevreja. Srbi su trinaesto, izgubljeno i najnesrećnije pleme Izrailjevo". U prvim godinama rata Jevreji nisu doživljavani kao protivnici. Naprotiv, vlast nastoji da ih pridobije za "srpsku stvar". Sve su čeÅ¡ća poređenja istovetnosti sudbina Jevreja i Srba kao "nebeskih naroda" koji su "nedužni izloženi genocidu". Ovo je period u kome su srbijanske vlasti "naklonjene" Jevrejima - mediji objavljuju informacije o njihovim aktivnostima, tekstove i feljtone o prijateljskom odnosu Srba i Jevreja, o tribinama o jevrejskom pesniÅ¡tvu.(24) Savezu jevrejskih opÅ¡tina Jugoslavije obećano je da će mu u posed biti vraćena jedna od najlepÅ¡ih sinagoga u NiÅ¡u (Å¡to nikada nije učinjeno). Istovremeno, mediji skreću pažnju na sve učestalije skrnavljenje jevrejskih grobalja po Srbiji, posebno u Zemunu i Pančevu, i Vojvodini(25) osuđujući ove incidente.



"Filosemitizam"



DruÅ¡tvo srpsko-jevrejskog prijateljstva registrovano je 21. novembra 1988. godine a osnivačka skupÅ¡tina održana je 4. marta 1989. godine. Prema proklamaciji zadatak druÅ¡tva bio je zbližavanje dva naroda, koji su "često neopravdano optuživani samo za to Å¡to su drugačiji".(26) Ubrzo posle osnivanja druÅ¡tva na Kosovu je formirana podružnica, pa je u celoj Srbiji uskoro bilo oko tridesetak odeljenja. PokuÅ¡aji, doduÅ¡e neuspeÅ¡ni, da se to druÅ¡tvo osnuje datiraju joÅ¡ iz vremena jednopartijskog sistema u prethodnoj Jugoslaviji.(27)

Osnivanje DruÅ¡tva, čiji je cilj bila očigledna zloupotreba Jevreja u političke svrhe, naiÅ¡lo je na neodobravanje mnogih jevrejskih intelektualaca. Književnik Filip David kaže da je po pozivu doÅ¡ao na osnivački sastanak, kome su prisustvovale sve "mudre glave SANU i najveći srpski nacionalisti, kao i nekolicina, uglavnom starijih Jevreja", koji su za sebe govorili da su "Srbi Mojsijeve vere". Osnovna zamisao osnivača bila je da treba pomoći Srbiji na taj način sto će se "naÅ¡i" Jevreji preko svojih navodnih veza u Americi založiti za reÅ¡avanje "srpskog pitanja". "Odmah na tom sastanku pokuÅ¡ao sam da kažem da je ta priča o nekom zavereničkom svetskom jevrejskom centru iz kojeg se diktira svetska politika obična besmislica, i da potiče iz zloglasnih Protokola sionskih mudraca". Ovaj tip udruženja nema smisla jer su ovdaÅ¡nji Jevreji srpski građani, pa teÅ¡ko da mogu osnivati druÅ¡tvo Srpsko - jevrejskog prijateljstva".(28) Da se iza projekta osnivanja DruÅ¡tva nalaze "usijane nacionalističke glave" Filipu Davidu postalo je jasno nakon susreta sa Ljubomirom Tadićem. Do njega je doÅ¡lo poÅ¡to se David nakon osnivačkog skupa obratio pismom Ljubomiru Tadiću iznoseći svoje negativno miÅ¡ljenje o osnivanju druÅ¡tva.

Na prvoj skupÅ¡tini DruÅ¡tva, maja 1990. godine, sekretar DruÅ¡tva Klara Mandić izjavljuje da ono "mora da istraje u tome da Srbi koji su stradali od genocida budu zapisani. Jer, njihovih imena nema u knjigama koje govore o narodima koji su stradali u genocidu". JoÅ¡ jedan značajan zadatak DruÅ¡tva srpsko-jevrejskog prijateljstva bio je "slanje publikacija na stolove 15,000 političara uticajnih ljudi u Evropi, Americi i Kanadi".(29) Savez jevrejskih opÅ¡tina Jugoslavije (dalje SJOJ) viÅ¡e p.uta je protestovao protiv nekih saopÅ¡tenja DruÅ¡tva srpsko-jevrejskog prijateljstva, ograđujući se od njegovih postupaka.

Ubrzo i vodeći srpski intelektualci počinju u političke svrhe propagirati istorijsku istovetnost sudbine Jevreja i Srba, te samim tim neophodnost očuvanja prijateljskih odnosa između dva naroda u korist oba (a posebno Srba). Književnik Brana Crnčević navodi da su "Samo druženje sa Jevrejima može se spasiti srpstvo",(30) dok Enriko Josif dodaje da su "Srbi i Jevreji (su) iskonski prijatelji i to će ostati, jer nisu izneverili ono Å¡to je najsvetije u njihovoj istoriji – Kosovo i Jerusalim". Dobrica Ćosić, dalje ukazuje na "istorijsku fatalnost u kojoj i srpski i jevrejski narod postaju sve sličniji" te da "danas u Evropi nema naroda od koga bi Srbi mogli viÅ¡e naučiti nego od Jevreja".

Godine 1991. godine kapetan Dragan, kasnije vođa srpskih paravojnih jedinica, u intervjuu na televiziji Studio B oko vrata nosi Davidovu zvezdu. Istovremeno članovi Srpsko-jevrejskog druÅ¡tva, među kojima su i vodeći srpski nacionalisti, ponavaljaju "NaÅ¡a sudbina je kao jevrejska".

SJOJ 1993. godine osniva Odbor za praćenje antisemitizma, a predsednik Aca Singer upozorava: "Kad god, i gde god, su neka previranja u svetu, to na kraju zakači i Jevreje".(31) Sve učestaliji antisemitski ispadi nailaze na osudu uskog dela liberlane javnosti, ali i satelita vlasti. Vlasti su nastojale da umanje značaj antisemitskih incidenata ne reagujući na prijave SJOJ i Jevrejske opÅ¡tine Beograda. Iako minimizirani, neminovno utičući na porast nesigurnost Jevreja i ne-Srba uopÅ¡te, antisemitski ispadi su veÅ¡to koriÅ¡ćeni u funkciji tzv. "mekog etničkog čiÅ¡ćenja".

Osvajanja teritorija na području bivÅ¡e jugoslovenske države izazvala su regaovanje svetske zajednice i osudu akcija bosanskih Srba. Vremenom su osude postajale sve oÅ¡trije, a u njima su učestvovali i "domaći" kao i Jevreji iz inostranstva. To je domaće Jevreje ponovo stavljalo u delikatan položaj. Zbog toga JaÅ¡a Almuli kaže da "svako može da iskoriti svoje demokratsko pravo da kritikuje režim u kojem živi, ali to bi trebalo da čini u svoje ime i za svoj račun. Jevrejska zajednica bila bi zahvalna da se njeno ime ne koristi u tim političkim obračunima, niti da se izmiÅ¡ljaju neke priče o iseljavanju". Bio je to odgovor na sve čeÅ¡će zamerke zvaničnog Beograda da se Jevreji stavljaju na stranu "srpskih neprijatelja", kada bi se bilo ko od pripadnika jevrejske zajednice u svetu izjasnio protiv agresije u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini.



Antisemitski ispadi



Precizni podaci o vrsti i broju antisemitskih ispada u Srbiji ne postoje. Tokom protekle decenije izostajala je reakcija na mnoge antisemitske ispade, pa čak i od strane jevrejske zajednice. Državni organi godinama nisu reagovali gotovo ni na jednu od prijava koje je SJOJ upućivao povodom različitih incidenata. Iako bi ponekad, pod pritiskom javnosti, vlasti bili prinuđene na osudu antisemitskih ispada,(32) krivično gonjenje je uvek izostajalo.



Napadi u medijima



Povodom nastupa predsednika Srpskog rojalističkog pokreta SiniÅ¡e Vučinića u emisiji Radija B92 Intervju dana u kojoj on, između ostalog izjavljuje: "otimaćemo imovinu bogatih Jevreja i komunista da bismo pomagali naÅ¡ napaćeni narod", SJOJ podneo je krivičnu prijavu zbog izazivanja verske i nacionalne mržnje. Iako je dostavljen i dokazni materijal, traka sa snimljenim razgovorom sa Vučinićem, republičko tužilaÅ¡tvo je tek na intervenciju jevrejske organizacije dostavilo predmet Okružnom javnom tužilaÅ¡tvu koje se tim povodom nije oglasilo. Nažalost, bio je to tek početak niza sličnih ispada koje je Vučinić ponavljao u najuticajnijim srbijanskim medijima,(33) sa karakterističnim naslovima: Srpski sokolovi postaju teroristi, Pretimo Unproforu, ili Otimaćemo ako treba imovinu bogatih Jevreja i komunista da bismo pomogli napaćenom narodu". Na ove ispade ponovo je reagovala jevrejska organizacija 27. maja 1993. godine i zatražila informaciju o prethodnoj prijavi. Nakon sledećeg istupa Vučinića, 13. juna iste godine,(34) SJOJ 24. avgusta 1993. godine ponovo traži informaciju od Okružnog tužilaÅ¡tva u Beogradu o tome Å¡ta je učinjeno po prijavi od 13. maja, kao i ponovljenoj od 27. maja 1993. Upućena je i nova krivična prijava zbog novih antisemitskih izjava SiniÅ¡e Vučinića, ovoga p.uta u njegovom intervjuu listu Svet.

Jula 1994. godine u prijepoljskom Biltenu Srpske narodne obnove, stranke bliske beogradskom režimu, objavljen je tekst pod naslovom Jevrejski bal vampira, potpisan imenom Luka Sarkotić. Tekst optužuje Jevreje za zločin protiv Svete Crkve Hristove tj. pravoslavne i njenih vernika, bogoubistvo, Francusku buržoasku revoluciju, pobune u Rusiji, Oktobarsku revoluciju 1917, ubistvo dva ruska cara, trovanje Staljina, projekat i sprovođenje "perestrojke", ruÅ¡enje "carstva" ruskog i sovjetskog, černobilsku nuklearnu katastrofu, budući rat između Kijeva i Moskve (povodom Krima), savezniÅ¡tvo sa muhamedancima i protestantima, snabdevanje oružjem "zelenih beretki" u BiH, izazivanje kuge u svetu, trovanje bunara, ritualno klanje dece, formiranje Jasenovačkog logora preko vrha NDH, proizvodnju virusa side itd. SJOJ odmah obaveÅ¡tava crngorskog predsednika Momira Bulatovića, patrijarha SPC Pavla, mitropolita crnogorsko-primorskog Amfilohija Radovića i episkopa bačkog Irineja Bulovića, zatim saveznog ministra za ljudska prava Margit Savović i saveznog ministru za informacije Slobodana Ignjatovića o publikovanju pomenutog teksta. Odgovor koji je usledio postao je model reakcija na sve naknadne antisemitske istupe: protesti jevrejske zajednice bili bi pažljivo sasluÅ¡ani a napadi verbalno osuđeni. Konkretnih akcija protiv počinioca nažalost nije bilo. Redakcija Informativne službe SNO ubrzo je saopÅ¡tila da se povodom gorepomenutog teksta "nepotrebno digla medijska buka". "Posebno nas iznenađuje reakcija Saveza jevrejskih opÅ¡tina u Jugoslaviji na očajnički urlik jednog srpskog patriote, ostavljenog od celog sveta. Pitamo se kako bi reagovao jevrejski narod kada bi svaki od 48 senatora Jevreja glasao u Američkom kongresu protiv srpskog naroda". Posle reakcije liberalne javnosti u Srbiji i Crnoj Gori, Slavko FuÅ¡tić, urednik lista napisao je izvinjenje 31. avgusta SJOJ, zbog objavljivanja "skandaloznog teksta, čija je sadržina ispod svakog nivoa" i kaže "Želim da vas i čitav jevrejski narod uvjerim da se ne radi ni o kakvoj mržnji prema jevrejskom narodu..." Na ovaj incident raguju i nezavisni mediji koji su ceo događaj pratili od početka. Novinar nedeljnika Vreme pita Å¡ta je tužilac radio kada je izjavio novinarima da joÅ¡ ne zna Å¡ta će preduzeti u konkretnom slučaju, a potom je otiÅ¡ao na godiÅ¡nji odmor. U proteste se preko Politike uključuje i Klara Mandić, sekretar režimu bliskog DruÅ¡tva srpsko-jevrejskog prijateljstva, na Å¡ta Vreme, dovodeći režim u vezu sa incidentom, reaguje ocenjujući da je "ceo problem u tome Å¡to je pamflet kojim se vređaju Jevreji nastao "u kuhinji u kojoj je i Klara Mandić držala kutlaču i varjaču".

Novo izdanje ljotićevskog lista Nova iskra (oktobar 1994.) pod naslovom U ime istine, autora S. Hadžić Hilandarskog, donosi tekst koji proziva viÅ¡e lica jevrejskog porekla iz zemlje i sveta zbog njihovih stavova o ratu u Bosni.To su: Eli Vizel, Medlin Olbrajt, Danijel Å*ifer, Klara Mandić, Izrael Kelman, Enriko Josif, David Albahari, Džordž Soros, Simon Vizental, Česlav MiloÅ¡, Voren Zimerman, Zbignjev Bžežinski, Bernar Anri Levi, Alen Finkelkrot, Anri Gliksman, Loran Fabijus, Slobodanka Gruden, JaÅ¡a Alamuli, Predrag Finci, Ladoslav Kadelburg, David Kalef i drugi.

Jula 1994. godine Glas Srpski,(35) donosi intervju sa dr Radmilom Marojevićem, profesorom FiloloÅ¡kog fakulteta u Beogradu, pod naslovom Kulturna izdaja je nacionalna izdaja, u kome između ostalog stoji: "u srpskoj kulturi i nauci deluje peta kolona novog svetskog judeo-masonskog projekta". Tekst prenosi beogradska Duga, kao intervju sa Ruskim akademikom Radmilom Marojevićem pod naslovom San o novoj Hazariji u kome ponavlja tezu o svetskoj judeo-masonskoj zaveri, ovog p.uta u Rusiji.



Srpska Pravoslavna Crkva



Publicista i istraživač religije Mirko Đorđević u nizu studija ukazuje na činjenicu da antisemitizam nema veza sa pravoslavljem, već sa etnofiletizmom vrlo uticajnim u SPC. Pojedini krugovi unutar SPC, a posebno oni pod uticajem vladike Nikolaja Velimirovića, priključili su se antisemitskoj kampanji. Velimirović je dobio ulogu mučenika. Mitropolija crnogorsko-primorska zabranila je svaku vrstu kritike i preispitivanja vladike Nikolaja, iako on nikada nije proglaÅ¡en za sveca koji se slavi po kalendaru.

"To legendarno mučeniÅ¡tvo je jednostvano u funkciji prećutkivanja neugodnih stranica jedne potisnute istorije - u vreme okupacije jedan deo episkopata naÅ¡e Crkve bio je pristao uz Nedića, a kada je reč o stavu prema progonima Jevreja stvari stoje joÅ¡ neugodnije i to je ono o čemu se joÅ¡ ne govori kod nas", piÅ¡e Mirko Đorđević, dodajući da vladika Nikolaj "blizak Nediću i Ljotiću nije se bunio protiv totalitarnih političkih sistema, već se jasno opredeljivao za njih, i u tom slučaju nije nikako jasno kako njegovo delo može biti "riznica duhovnog pića i medonosni majdan duhovnosti i pravoslavnosti"" kako ističe dr Radovan Bigović u doktorskoj disertaciji, rađenoj pod mentorstvom Amfilohija Radovića.

Knjiga protosinđela Artemija Novi Zlatoust, objavljena u Beogradu 1986. godine, jedna je u nizu mnogih koje glorifikuju vladiku Nikolaja: "jedini on iz naÅ¡eg naroda staje rame uz rame sa svetim Jovanom Zlatoustim, zbog čega su ga otac Justin i drugi nazvali srpskim Zlatoustim". Tim povodom Mirko Đorđević navodi da nije isključeno da savremeni hagiografi nisu znali da postoji i jedna upadljiva sličnost između Jovana Zlatoustog i žičkog besednika Nikolaja - u spisima Sv. Jovana Zlatoustog nalazi se i osam holimija "protiv Judeja".

Logos,(36) časopis studenata Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu 1994. godine objavljuje tekst Jevrejske igre iza kulisa svestke pozornice, autora Predraga MiloÅ¡evića i Bobana Milenkovića. Tekst obiluje optužbama protiv Jevreja zbog "planetarne jevrejske zavere protiv hriÅ¡ćanskog pravoslavlja, posebno protiv srpskog naroda i Rusije" potkrepljenim navodima iz starih spisa vladike Nikolaja Velimirovića u odbranu Protokola sionskih mudraca: "Sva moderna gesla evropska sastavili su Židi, koji su Hrista raspeli: i demokratiju, i Å¡trajkove, i socijalizam, i ateizam, i toleranciju svih vera, i pacifizam, i sveopÅ¡tu revoluciju, i kapitalizam i komunizam. Sve su to izumi Židova odnosno oca njihova đavola".(37)

Iste godine časopis Kruna, jula 1994. godine donosi dva priloga pod naslovom Kako čitati protokole sionskih mudraca, u kojem se govori afirmativno o tom spisu, i Pojmovnik, u kome se kroz vređanje MoÅ¡e Pijade, predratnog komuniste, partizana, člana posleratnog establiÅ¡menta indirektno vređaju Jevreji kao narod.

[bogsvarog]

Izdavačka delatnost



Značajno mesto u kampanji antisemitizma zauzima izdavačka delatnost. Izdavačka preduzeća poput Velveta i Ihtus - HriÅ¡ćanske knjige objavljuju veći broj rerpint izdanja dela Dimitrija Ljotića, Milana Nedića, vladike Nikolaja Velimirovića, kao i niz drugih knjiga čija je primarna sadržina masonsko-jevrejska zaverenička delatnost. Posebno mesto ponovo pripada Protokolima sionskih mudraca. Prema podacima sociologa Lasla Sekelja od 1990. do 1995. godine Å¡tampano je dvanaest različitih izdanja Protokola, a od 1995. do 2001. - osam.(38) Vladimir Maksimović, jedan od izdavača Protokola sionskih mudraca, čiji je deo tiraža zaplenjen 1994. godine, braneći se od optužbi za antisemitizam navodi da je jedini problem sa ovom knjigom Å¡to je "izdavačka delatnost prepuÅ¡tena Soros fondaciji, čiji je osnivač Jevrejin". SJOJ 22. marta 1994. godine, osuđuje izlazak iz Å¡tampe Protokola sionskih mudraca i podiže krivičnu prijavu protiv izdavača knjige Izdavačke kuće Velvet i glavnog i odgovornog urednika Vladimira Maksimovića. Tri dana kasnije SJOJ dobija pismo od vlasnika i direktora izdavačke kuće Sfairos Milana Mladenovića, koji se protivi apelu za zabranu Å¡tampanja i distribucije te knjige smatrajući ga "nedemokratskim zahtevom". On predlaže SJOJ-u zajedničko objavljivanje iste knjigu uz "stručni komentar" i poziva ga na saradnju i izdavanje nove edicije u kojoj bi bila objavljena dela koja proučavaju književnu, istorijsku i filozofsku baÅ¡tinu jevrejskog naroda i njegov identitet". Reagujući na optužbe od strane Jevrejske zajednice list Srpske radikalne stranke Velika Srbija, maja 1994. godine donosi tekst pod naslovom "Ko spaljuje knjige, spaljivaće i ljude" uz komentar "...nek sami čitaoci, Srbi, procene Å¡ta je istina, a Å¡ta ne u Protokolu sionskih mudraca..."

(Zamenik okružnog tužioca Beogarda Milija Milovanović, odbacio je jula 2001. poslednju krivičnu prijavu SJOJ protiv Å¡tampanja Protokola zbog nepostojanja "elemenata za gonjenje po službenoj dužnosti".)

Tokom decembra 1994. Klub nacionalnih knjiga Velvet u katalogu nudi spisak antisemitskih knjiga: Protokoli politart mudraca ili kontrainicijacije (Isidora Bjelica i NebojÅ¡a Pajkić) – uz ostale poÅ¡asti, i kako se boriti protiv njih, naveden je i judaizam; Drama savremenog čovečanstva, Dimitrija Ljotića – O semitskoj opasnosti i lomljenju srpske kičme u Drugom svetskom ratu, Jevreji u Srbiji, dr Lazara Prokića – ZaÅ¡to su Jevreji kroz celu istoriju protiv Srba, Ko su oni – antisemitski vodič, dr Lazara Prokića, Jevrejska zavera, Markus Eli Ravejdža, Srpski narod u kandžama Jevreja, Milorada Mojića, Jevrejsko pitanje, F.M. Dostojevskog, Pod Å¡estokrakom zvezdom - Judaizam i slobodno zidarstvo u proÅ¡losti i sadaÅ¡njosti, Georgija Pavlovića, Vjerozakonsko učenje o talmudu ili ogled o čivutskom poÅ¡tenju, Vase Pelagića. Od ostalih naslova, prevoda i autora, koji se nisu naÅ¡li u gorepomenutom katalogu, bitno je pomenuti sledeće: Jevreji u ogledalu Svetog pisma, diplomiranog teologa Živojina Savića, Zli i prokleti: DuÅ¡mani savremenog čovečanstva, prevod knjige Čarlsa Vajsmana. Valjevski Glas crkve 1996. godine Å¡tampa knjigu Vladika Nikolaj, Izabrana dela u 10 knjiga. U knjizi VII – Kroz tamnički prozor, objavljen je niz komentara koji negativno govore o životu, običajima i ulozi Jevreja.

U jednoj od prostorija Filozofskog fakulteta u Beogradu nađen je 16. decembra 1996. godine primerak proglasa antisemitske sadržine pod naslovom Jedan kompletan izveÅ¡taj – Jevreji i jevrejstvo, koji je nepoznata osoba delila studentima. Naučno- nastavno veće Filozofskog fakulteta ograđuje se od tog teksta ObaveÅ¡tenjem, izdatim u listu Protest Tri – bune 96. karakteriÅ¡ući ga kao antisemitski, i osuđujući njegovog autora ali i sve druge koji raziÅ¡ljaju na sličan način.

Važnu ulogu u propagiranju anitisemitizma, kroz Å¡tampanje reprint izdanja i objavljivanje novih, ima i izdavač Ratibor Đurđević. Promocije Đurđevićevih knjiga počinjale bi molitvom i blagoslovom penzionisanog sveÅ¡tenika antisemite Žarka Gavrilovića, da bi se na kraju pri pomenu reči "Jevreji" iz publike često čuli povici "Čifuti,Čifuti". U studiji Sindrom straha od Judejaca u Americi Đurđević navodi da zakulisni gospodari američkih vlada biraju namerno ljude sa manama i slabostima za predsedničke kandidate da bi ih lakÅ¡e kontrolisali. Kako je američki moral, i javni i privatni trulio, nije im bilo teÅ¡ko da ga pronađu. Čovek nezavisnog, postojanog karaktera (kao Pet Bjukenen, hriÅ¡ćanin i sa osećanjem odvratnosti prema jevrejskog ljigavosti) nikad ne bi mogao da uspe u besprinicipijelnoj američkoj "demokratitji".(39) U delu Cionizam, komunizam i "novi" svetki poredak, Đurđević izjavljuje da je "izuzetno važno da hriÅ¡ćani shvate da se komunizam - ta velika bolest zapadnih druÅ¡tava - rodio u jevrejskim umovima i krugovima i da su ga usmeravali i pomagali zvanični izrailjski tajni saveti".(40)

Na izlazak iz Å¡tampe joÅ¡ jedne njegove knjige Rugobe i laži američke demokratije objavljene 1995. godine u izdanju Ihtusa - HriÅ¡ćanska knjiga, Beograd, SJOJ 16. oktobra reaguje dostavljajući pismo o njenom karakteru i sadržini ministru informisanja Ratomir Vicu, ministru za ljudska prava Margit Savović, gradonačelniku Beograda NebojÅ¡i Čoviću, ministru Zoranu Bingulcu, ministru vera Draganu Dragojloviću, PatrijarÅ¡iji i Irineju Buloviću, članu DruÅ¡tva srpsko - jevrejskog prijateljstva i medijima, i obaveÅ¡tava ministra pravde Srbije Aranđela Markićevića da je podneta krivična prijava javnom tužiocu protiv Ihtusa i urednika Žarka Gavrilovića. Protest Saveza jevrejskih zajednica izazvao je rezličite reakcije u medijima. Dnevnik Politika 18. oktobra objavljuje tekst novinara Radeta Rankovića pod naslovom Ko podgreva antisemitizam, a zatim objavljuje i razgovor sa predsednik SJOJ Acom Singerom O ispadima antisemita mora da se povede računa koji ukazuje na antismeitizam objaÅ¡njavajući njegovu Å¡tetnost, kako po one protiv kojih je uperen tako i po one koji ga propagiraju, ili na njega ne reaguju. NaÅ¡a Borba 18. oktobra 1995. godine objavljuje članak Državni organi ćute ističući činjenicu da "antisemitski ispadi prolaze bez reakcije državnih organa".

Nasuprot Politici i NaÅ¡oj Borbi, Politika Ekspres 7. oktobra 1995. godine objavljuje tekst ViÅ¡nje Vukotić Zavera protiv hriÅ¡ćanstva, koja citira Rugobe i laži američke demokratije i u potpunosti podržava navode i premise iz nje. Isti list 8. oktobra donosi nastavak komentara i citata iz pomenute knjige pod naslovom U ludnici jer je suviÅ¡e znao. Večernje novosti 23. oktobra 1995.godine donose tekst Dejana Lukića Od koga dolazi mržnja u kome autor pokuÅ¡ava da opravda stavove koje Đurđević iznosi u Rugobama i lažima američke demokratije. Politika Ekspres 23. oktobra 1995. obajvljuje reagovanje predsednika DruÅ¡tva srpsko-jevrejskog prijateljstva, Ljubomira Tadića na knjigu Ratibora Đurđevića i kritikuje iznete stavove, a neke i demantuje.

Sveti arhijerejski sinod SPC 24. oktobra 1995. godine obaveÅ¡tava SJOJ da žali Å¡to je doÅ¡lo do objavljivanja knjige sa antisemitskim sadržinom, i dodaje da će "učiniti sve Å¡to je u njihovoj moći da do ovakvih pojava viÅ¡e ne dolazi". Tek nakon ovako izraženog stava Sinoda SPC, Svetosavski omladinski i studentski pokret (SOSP-a) osuđuje delovanje Ratibora Đurđevića, do tada jednog od njegovih glavnih pomagača, i Žarka Gavrilovića ocenivÅ¡i ih kao "grupu penzionera koji su do sada uglavnom imali savetodavnu ulogu u radu pokreta" i ističući da antisemitizam nikada nije bio i ne može biti "u duhu svetosavlja". Uprkos tome Å¡to je SPC osudila objavljivanje Rugoba i laži američke demokratije i insistirala na uveravanjima da antisemitizam ne dolazi i iz njenih krugova, u aprilu 1997. godine u knjižari Zadruga pravoslavnog sveÅ¡tenstva pojavljuje se ista knjiga. Savez jevrejskih opÅ¡tina 11. aprila 1997. piÅ¡e sekretaru PatrijarÅ¡ije SPC izražavjući zabrinutost zbog pojave knjige, i čuđenje imajući u vidu reakciju Sinoda SPC 24. oktobra 1995. godine kojom je njeno objavljivanje isti osudio. Zvanični predstavnik je izrazio žaljenje zbog toga i obećao da će učiniti sve da do takvih pojava viÅ¡e ne dolazi. Kabinet PatrijarÅ¡ije je, takođe, izrazio svoje žaljenje povodom pojavljivanja knjige u knjižari Zadruge i dodao da je njenom upravniku naloženo da knjigu odmah povuče iz prodaje.

Na promociji knjige Kurilski rukopisi, autora Huge Karamate, održanoj u Udruženju književnika Srbije 25. januara 1996. godine, Đurđević izjavljuje da su "...Judejci najveće svetsko zlo koje sponzoriÅ¡e finansijski delatnost svetske (i svih lokalnih) masonerija i vuku konce svetske zavere".(41)

Već u jesen 1996. godine objavljena je naredna knjiga Ratibora Đurđevića: O besmislu antisemitizma i anti-semitizma, u izdanju Ihtus - HriÅ¡ćanska knjiga. Savez jevrejskih opÅ¡tina 30. oktobra 1996. godine od Okružnog javnog tužilaÅ¡tva traži informacije o tome Å¡ta je preduzeto povodom krivične prijave od 16. decembra 1995. godine, koja se odnosi na istog autora. Ujedno ga obaveÅ¡tava da je isti izdavač (i autor) objavio knjigu O besmislu antisemitizma i anti-semitizma, čime je dopunjena ranija krivična prijava. U odgovoru od 22. novembra 1996. godine Republičko tužilaÅ¡tvo godine navodi Å¡ta je sve učinjeno po krivičnim prijavama protiv SiniÅ¡e Vučinića, Izdavačke kuće Velvet iz Beograda i urednika Vladimira Maksimovića, i izdavačke kuće Ihtus i Žarka Gavrilovića.

U svom pismu Svetom arhijerejskom sinodu Srpske pravoslavne crkve, od 28.novembra 2000. godine, kojim želi da ukaže na nagli porast antisemitizma SJOJ ponovo navodi da: "Među onima koji Å¡ire mržnju prema Jevrejima naročito se ističe dr Ratibor Rajko Đurđević, osnivač Ihtusa HriÅ¡ćčanske knjige i autor najvećeg dela od pedesetak knjiga koje je ta izdavačka kuća objavila. Od svog povratka iz emigracije 1992. godine Đurđević je krenuo u antisemitsku kampanju. U tome ga nije omela ni izričita osuda Svetog arhijerejskog sinoda SPC, od 24. oktobra 1995. godine. Već samo ime njegovog izdavačkog preduzeća sugeriÅ¡e da ima veze s verom i crkvom. To pojačava amblem krsta kojim su opremljene knjige.



Reprint izdanja



U knjižari u zgradi SANU, oktobra 1995. godine pojavila se u prodaji knjiga Novi svjetski poredak i protokoli sionskih mudraca (reprint beogradskog izdanja iz 1939. godine) koja optužuje Jevreja za antisvetsku zavere. SJOJ 27. novembra 1995. godine upućuje Okružnom javnom tužiocu u Beogradu informaciju tome.

Reprint izdanje antisemitske knjige iz 1943. godine Pod Å¡estokarkom zvezdom judaizma i slobodno zidarstvo u proÅ¡losti i sadaÅ¡njosti Georgija Pavlovića objavljeno je 1995. godine. Autor predgovora je Dimitrije Ljotić a izdavači su Koloseum Beograd, Velvet Beograd, Sloga Novo Sarajevo i Slobodna knjiga Beograd. 1995. godine objavljeno je reprint izdanje antisemitske knjige Jevreji i srpsko pitanje JaÅ¡e Tomića, u izdanju Planete iz Beograda. JoÅ¡ neki od naslova reprint izdanja, koja datiraju iz perioda nemačke okupacije, sa izrazitim antisemitskim sadržajem su Srpski narod u kandžama Jevreja Milorada Mojića, generalnog sekretara predratnog Zbora, i Vjerozakonsko učenje o Talmudu ili ogled o čivutskom poÅ¡tenju Vase Pelagića. Iz Å¡tampe izlazi i proljotićevski list Nova iskra.



Otačestveni pokret "Obraz"



Ultradesničarska organizacija Otačestveni pokret "Obraz", koji kao vrsta kulturne aktivnosti oko istoimenog časopisa postoji od 1993. godine, krajem 2000. godine i početkom 2001. postaje mnogo aktivniji i prerasta u političku organizaciju. MnoÅ¡tvo zgrada i javnih objekata preplavljeno je grafitom ove organizacije, s karakterističnim znakom: krst, alfa i beta praćenih sloganima "Samo sloga Srbina spasava", "Za Srbstvo sa obrazom", "Da branimo obraz".

Veću pažnju javnosti na ovu organizaciju skrenuo je incident na SkupÅ¡tini Udruženja književnika Srbije u novembru 2000. godine, kada se grupa pisaca sukobila sa rukovodstvom, tražeći njihovu smenu, otvaranje i uspostavljanje novih, demokratskih odnosa u toj asocijaciji književnika.(42) Služba obezbeđenja je reagovala izbacivanjem "neposluÅ¡nih" iz sale. Ubrzo je javnost saznala da obezbeđenje nosi naziv "Obraz".

"Obraz" nije registrovan kao politička partija jer njegove pristalice "ne veruju u pluralizam interesa u srbskom narodu, već u njegovu sabornost u jedinstven sistem vrednosti i u jednu zajedničku sudbinu za sve Srbe". Oni takođe smatraju da ni jedna "srbska" žrtva nije bila uzaludna, a da su dokazi za tu tvrdnju upravo oni - "Srbi ovog zlog doba". Uvereni su da će napori Otečestvenog pokreta "Obraz" i svih drugih časnih srbskih savremenika biti trajan oslonac onim Srbima, koji će tek doći i "ispuniti zavet do kraja". "Saberimo sve snage da bismo lakÅ¡e i uspeÅ¡nije, uz Božju pomoć, ostvarili naÅ¡e svete otačastvene ciljeve i državotvorne zadatke." Na web site-u "Obraz" ima mnogo tekstova koji su usmereni na osporavanje demokratskih dostignuća, veličanje srpstva i izraziti antiamerikanizam. Posle NATO intervencije na sajt je puÅ¡teno saopÅ¡tenje: "U toku poslednjeg rata koji su od 24. marta do 10. juna 1999. godine protiv srbskog naroda vodili NATO-satanisti, Otečestveni pokret "Obraz" je bio jedina organizacija koje je ukazivala na "zloduhovnu, crnomagijsku i političko-okultnu prirodu tog rata". Tokom bomardovanja "Obraz" je izdao dva sopÅ¡tenja sa naslovom "ZaÅ¡to su Srbi nepobedivi" i "NATO - satanizam u ime demokratije", koja su mediji odbili da objave.(43) NebojÅ¡a Krtsić, predsednik "Obraza" kaže da je "sad srbski narod najugroženiji",(44) zalaže se za nacionalnu državu, a ne za državu građana, ne otvorenog druÅ¡tva, nego zdravog srbskog druÅ¡tva. Za domaćinsku bogatu i snažnu Srbiju". Po sadržini tekstova na sajtu nesumnjivo je reč o grupi neoljotićevaca, čiju je veličinu teÅ¡ko sagledati. Obraz navodi da je svoje aktivnosti intenzivirao krajem 2000. godine zato Å¡to je tada nastupilo "pravo vreme za srbski nacionalizam. Tada je srbski narod bio najugroženiji". Izjava koinicidira sa političkim promena ua Srbiji. "Mi smo srbski nacionalisti, a ne faÅ¡isti. NaÅ¡a maksima je "Veran Bogu i srbskom narodu". Na pitanje da li podržavaju politiku koju je vodio Dimitrije Ljotić? Krstić odgovara : "Cenimo i volimo sve srbske nacionaliste na čelu s vladikom Nikolajem Velimirovićem, srbske 'mučenike' Dražu Mihajlovića, Milana Nedića i Dimitrija Ljotića". "Borimo se protiv svega Å¡to nas odvaja od srbske tradicije; globalizacije, mundijalizacije, ateizma, sekularizma i zloupotreba ljudskih prava i sloboda". On dodaje da organizacija ima nekoliko hiljada članova u Srbiji i da su formirani odbori u VrÅ¡cu, Odžacima, Novom Sadu, Jagodini, Velikoj Plani, ali i u inostranstvu - u Americi i Kanadi, i Kanadi i po Evropi". Prema njegovoj izjavi organizacija ima oko 30.000 ljudi. Prema nekim izvorima, iako ne javno eksponirane,(45) aktivne pristalice "Obraza" su i DragoÅ¡ Kalajić i Dragoslav Bokan, svojevremeno okupljeni oko časopisa NaÅ¡e ideje i magazina Duga.

U vezu sa "Obrazom" dovodi se inicident, koji se dogodio u martu 2001. godine. Na zgradi Filozofskog fakulteta u Beogradu, gde kao profesor radi potporedsednik vlade Srbije Žarko Korać, osvanuli su grafiti: "Korać - jevrejska zavera - Otpor", "KoÅ¡tunice, Đinđić nas je slagao". Prema oceni Žarka Koraća ove skandalozne poruke se "veoma podudaraju sa onima koje se mogu pročitati na internet sajtu "Obraza"". Studenti Filozofskog fakulteta su potvrdili da iza tog antisemitskog napada stoji "Obraz". Policija se nije oglasila povodom ovog slučaja, ali su mediji izvestili da je bila na Filozofskom fakultetu.(46) "Mi viÅ¡e nismo samo mesto na kojem se razvija slobodumlje, već i centar konzervativnih i faÅ¡ističkih ideja", rekao je Ratibor Trivunac, član Studentske unije Filozofskog fakulteta. On kaže da većina akademaca smatra da iza ovoga stoji "grupa studenata i profesora sa istorijskog odseka, koji čak i na predavanjima propagiraju esktermno desne, nacionalističke ideje". On je rekao da je većina studenata prepoznala podudarnost tih poruka sa onima sa veb sajta "Obraza".(47)



Elektronski mediji



TV Palma i njen vlasnik Miki Vujović, inače voditelj najvećeg broja političkih emisija čija je omiljena i najčeÅ¡ća tema bila svetska judeo-masonska zavera, su u velikoj meri doprinosili Å¡irenju antisemitizma sve do pred leto 2001. godine.

Na programu ove televizije moglo se čuti sa su Jevreji "ubice i žločinci", "najveće zlo svetske istorije" i krivci za sve neuspehe moderne istorije od Oktobarske revolucije, Prvog i Drugog svetskog rata, do bombardovanja Jugoslavije. Prema TV Palmi Jevreji bi trebalo da se izvine za postupke američke administracije prema SR Jugoslaviji. Mnogi gosti, a Vujović ne propuÅ¡ta da kaže da se sa njima slaže, govore o "jevrejskoj zaveri" protiv Srba, ili celog čovečanstva, o loÅ¡im karakternim crtama i mentalitetu Jevreja, o nihovoj mržnji prema Srbima. Ove poruke su čeÅ¡če upućene Jevrejima u svetu, pre svega u SAD. Domaćim Jevrejima se zamera Å¡to nisu uticali na svoje "saplemenike" da promene stav prema Srbima, kao Å¡to uopÅ¡te uzev "nisu učinili niÅ¡ta da razbiju negativnu sliku o Srbima". Nažalost TV Palma nije ostala usamljena u svom propagiranju teorija zavere. Slične poruke mogu se čuti i na drugim kanalima, posebno na Radio televiziji Srbije koja stare "zavereničke" emisije snimljene početkom i tokom rata povremeno ponovo emituje.

U emisiji Radio JAT-a 17. maja 2000. godine Dejan Lučić optužuje Jevreje da su stajali iza državnog i vojnog udara 27. marta 1941. godine kada je odbačen Trojni pakt, da bi ubrzo zatim digli ustanak u Crnoj Gori. Lučić Jevreje takođe smatra odgovornim za napade na Beograd i pokuÅ¡aje obnove građanskog rata. U tome im pomažu britanska i američka obaveÅ¡tajna služba. On dalje Jevreje deli u dve "glavne subverzivne grupacije... Jevreje i Hazare. Te dve grupe su slične ali se lako mogu razlikovati. Jevreji će sve učiniti u korist Izraela, a Hazari sve u korist novca".



Grafiti



Na zidu zgrade Rektorata Beogradskog univerziteta tokom septembra 1995. godine, dva p.uta je ispisan antisemitski natpis Smrt Jevrejima sa kukastim krstovima između. U hodniku na zidu ulaza u zgradu Jevrejske opÅ¡tine Beograd, 22. oktobra 1995. godine ispisana je ista parola.

Jevrejska opÅ¡tina Beograd uputila je 27. oktobra 1995. godine SUP Stari Gard informaciju o tom događaju i pozvala da izvrÅ¡e uviđaj. Tri dana kasnije 30.oktobra, patrola policije je obiÅ¡la zgradu. Nakon toga skinute su parole.

U međuvremenu se događaju i drugi ispadi, pa SkupÅ¡tina Beograda 24. oktobra 1995. godine najoÅ¡trije osuđuje ispisivanje neukusnog grafita na zgradi FiloloÅ¡kog fakulteta, a tek na insistiranje SJOJ, Republičko tužilaÅ¡tvo 19. decembra 1995. godine obaveÅ¡tava SJOJ da je krivičnu prijavu prosledio Okružnom tužilaÅ¡tvu u Beogradu.

Na ogradi jevrejskog groblja pojavila su se 21. i 22. januara 1996. godine tri grafita: Napolje jevrejsko - masonski srbomrzi, Nećemo Dejtonski Pax Judaica, Jevreji u Srbiji ste manjina. SJOJ je 25. januara 1996. godine obavestio policiju o tim grafitima i zatražio intervenciju, kao i potpredsednika SkupÅ¡tine grada Beograda Slobodana Pavlovića. SJOJ je 16. februara 1996. godine podneo krivičnu prijavu protiv nepoznatog izvrÅ¡ioca.

Na zidu ulaza u prostorije SJOJ, Jevrejske opÅ¡tine Beograd i Jevrejskog istorijskog muzeja 11. februara 1997. godine ispisan je grafit Umrite smradovi jevrejski, uz natpise Skinheds, White power i Rasistički pokret Beograd. krstovima i parolom Srbija Srbima.

U Novom Pazaru su 26. septrembra 1996. godine na ulicama osvanuli leci na kojima je, pored nacrtane mrtvačke glave stajao slogan "jevrejska duÅ¡manska vakcina ubija muslimansku decu". U tekstu se pozivaju roditelji da bojkotuju vakcinisanje protiv dečje paralize, jer je "...vakcina uperena protiv zdravlja muslimanske dece..."

U dva navrata, u decembru 2000. i febrauru 2001. godine, svi jevrejski objekti u Beogradu iscrtani su kukastim krstovima i ispisani neprijateljskim parolama. Na zgradu Jevrejske opÅ¡tine u Beogradu, sinagogu i Jevrejsko groblje zalepljeni su nacistički simboli i ispisana, na engleskom jeziku, parola "Jevreji mrze tvoju slobodu govora".



Skrnavljenje spomenika i verskih objekata



U sedmici od 15. do 21. maja 2000. godine sa spomenika "Menora u plamenu" u Beogradu otrgnuta je ploča s natpisom. Spomenik Nandora Glida bio je i ranije meta vandala. Samo dan nakon njihovog polaganja na spomenik, 1999. godine, venci su pokidani i razbacani. Policija nije uspela da uđe u trag počiniocima tog čina, kao ni onima koji su ispisivali antijevrejske grafite, crtali "hakenkrojce" po zidovima zgrade Jevrejske opÅ¡tine i jevrejskog groblja, i na drugim objektima u gradu i bacali Molotovljeve koktele u dvoriÅ¡ta sinagoga u Beogradu i Novom Sadu.

Sinagoge već godinama predstavljaju čestu metu napada antisemita. Indikativan je slučaj zemunske sinagoge, inače zaÅ¡tićenog spomenik kulture, koju je Srpska radiklana stranka dok je u Zemunu bila na vlasti bez dozvole gradskih i uprkos molbama jevrejske zajednice, pretvorila u restoran. TadaÅ¡nji predsednik SO Zemun i lider radikala Vojislav Å*eÅ¡elj i direktor Poslovnog prostora Tomislav Nikolić primili su delegaciju SJOJ 7. marta 1997. godine i obećali da sa izdavanjem tog objekta neće žuriti. Nepunih mesec dana nakon tog sastanka, 30. marta, sinagoga je pretvorena u restoran.

"Sinagoga za nas ima ogroman značaj, i mi nismo hteli da pravimo galamu, ili da zahtevamo bilo Å¡ta", kaže Aca Singer. "Sinagoga ima ogroman značaj za Jevreje zato Å¡to je u njoj rabin Alkalaj prvi izgovorio značajne reči o povratku Jevreja u njihovu Svetu zemlju. To je Alkalaj učinio pre Teodora Hercla, koji važi za osnivača modernog cionističkog pokreta". Singer objaÅ¡njava dugu istoriju nevolja zemunske sinagoge. "Do 1962. godine Jevrejska opÅ¡tina je izdavala SO Zemun sinagogu jer nije mogla da je održava i zato Å¡to je bilo sve manje i manje Jevreja". Nakon toga sinagoga je "nasilno" prodata tadaÅ¡njoj vlasti, kako se to sada interpretira. Ali jeste za jako male pare". "Novac koji smo od izdavanja primali od SO Zemun davan je socijalno ugroženim i siromaÅ¡nim Jevrejima. Sa prethodnom (socijalističkom vlaÅ¡ću) bio je dogovor da se sinagoga koristi isključivo u kulturne svrhe, i svi su se toga dogovora držali sve do ove dolaska nove (radikalske, 1997. godine) vlasti u opÅ¡tini Zemun". Sinagoga je sagrađena 1850. godine na temeljima stare iz XVIII veka, poruÅ¡ene i posle Drugog svetskog rata, i iako je imala razne namene nikada nije bila koriÅ¡ćena kao ugostiteljski objekat. "Ona je za nas svetinja i zato Å¡to je Zemun čudom spasen u Drugom svetskom ratu od ustaÅ¡a, koji su mnoge sinagoge sruÅ¡ili", kaže Singer.

Sasvim je drugačija sudbina sinagoge u Subotici. Priča o subotičkim Jevrejima je osobena – obeležila je značajan deo subotičke istorije od sredine 18. veka. Do osnivanja sinagoge 1902. godine obredi su vrÅ¡eni u bogomolji u Sremskoj ulici. Sa ekonomskim jačanjem subotičkih Jevreja(48) sazreli su uslovi da se podigne novi "hram svih hramova". Nova sinagoga je imala kupolu u obliku Å¡atora. Osim estetske i materijalne vrednosti, objekat je jedinstven i u pogledu konstrukcije. "Sinagoga je u gradskom posedu, i ima dokument Svetskog fonda za zaÅ¡titu spomenika kulture, kojim je subotička sinagoga zaÅ¡tićena među sto najbitinijih jevrejskih spomenika sveta, a deseta po prioritetu zaÅ¡tite i neophodnosti obnavljanja".(49) Sredinom osamdesetih godina, u Subotici se pojavljuje reditelj LjubiÅ¡a Ristić(50) sa željom da "prodrma učmalu sredinu". Kroz jevrejsku sinagogu krajem osamdesetih godina defiluju Ristićeve avangardne pozoriÅ¡ne čete. U jednoj pozoriÅ¡noj predstavi sinagogom je "projezdio" konjanik pod kojim je životinja vrÅ¡ila veliku nuždu, dok se za malu pobrinuo jedan od glumaca. Velika Å¡teta učinjena je restauriranoj kupoli poÅ¡to je vlažni materijal Ristić zagrevao termoakumulacionim pećima, a tek revitovalizovani travnjak oko sinagoge izrovali su autobusi koji su prevozili gledaoce na predstave.



***



Iako u Srbiji živi mala jevrejska zajednica, antisemitizam žilavo opstojava kao deo svojevrsne druÅ¡tvene fenomenologije. U aktuelnim okolnostima oslonjen na ideoloÅ¡ke korene srbijanskih konzervativnih desnih opcija, naročito izraženih u periodu uoči i tokom Drugog svetskog rata (vladika Nikolaj Velimirović, Dimitrije Ljotić), crpi snagu u ekonomskoj i socijalnoj frustraciji proizaÅ¡loj iz poraza velikodržavne ideje. Reprodukovanjem mitoloÅ¡ke svesti sa zavereničkim predznakom, antisemitizam je u Srbiji inspirisan i verovanjem da je srpskoj nesreći doprinela i, u svetu navodno uticajna jevrejska zajednica (pojačano posebno nakon intervencije NATO) i njenih istaknutih predstavnika (Medlin Olbrajt, Ričard Holbruk, Vesli Klark, Robert Gelbard...). Istovremeno, kao konstanta tokom poslednje decenije proÅ¡log veka u Srbiji egzistira i dijametralno suprotni odnos prema Jevrejima, u prvom redu u odnosu na njihovu istorijsku sudbinu. U kontekstu sindroma žrtve, takođe negovanog u ovdaÅ¡njoj mitologiji, Srbi se izjednačavaju sa Jevrejima (Vuk DraÅ¡ković: "Kosovo je naÅ¡ Jerusalim") u poistovećivanju sa "zajedničkom planteranom nesrećom". Ta ambivalentnost prema jevrejskoj etničkoj zajednici nezaobilazni je deo ukupne slike koju treba imati u vidu i prilikom neophodne javne debate o antisemitizmu.